અરવલ્લી બચાવો : શું આપણે આપણી સૌથી જૂની વિરાસતને ખાણકામમાં હોમી રહ્યા છીએ? Aravalli Hills

ભારતના ભૌગોલિક નકશા પર નજર કરીએ તો, ઉત્તરે દિલ્હીથી શરૂ કરીને રાજસ્થાનના હૃદયમાંથી પસાર થઈ ગુજરાતના અંબાજી સુધી વિસ્તરેલી એક ભવ્ય પર્વતમાળા Aravalli Hills નજરે પડે છે. આ પર્વતમાળા એટલે ‘અરવલ્લી’. તે માત્ર પથ્થરો અને માટીનો ઢગલો નથી, પરંતુ વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન પર્વત પ્રણાલીઓમાંની એક છે. કમનસીબે, આજે આ પર્વતમાળા તેના અસ્તિત્વ માટે છેલ્લા શ્વાસ લઈ રહી હોય તેમ જણાય છે. 20 નવેમ્બર 2025ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટના એક આદેશ અને ત્યારબાદ સરકારના વલણે સમગ્ર દેશમાં, ખાસ કરીને ગુજરાત, રાજસ્થાન અને હરિયાણામાં ચર્ચા જગાવી છે.

અરવલ્લીનો ભવ્ય ઇતિહાસ અને ભૌગોલિક મહત્વ

સૌ પ્રથમ આપણે એ સમજવું જોઈએ કે અરવલ્લીનું મહત્વ શું છે. ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓના મતે, અરવલ્લી પર્વતમાળા હિમાલય કરતા પણ ઘણી જૂની છે. જ્યારે હિમાલય પ્રમાણમાં ‘યુવાન’ પર્વત છે, ત્યારે અરવલ્લી કરોડો વર્ષોથી અડીખમ ઉભી છે. આ પર્વતમાળા આશરે 692 કિલોમીટર સુધી ફેલાયેલી છે.

પરિણામે, તે પશ્ચિમ ભારતના હવામાનને નિયંત્રિત કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. તે થરના રણ અને ગંગાના મેદાનો વચ્ચે એક મજબૂત અવરોધ તરીકે કામ કરે છે. જો આ અવરોધ દૂર થઈ જાય, તો રણની રેતીને દિલ્હી અને પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશ સુધી પહોંચતા કોઈ રોકી શકશે નહીં. આમ, અરવલ્લી એ ઉત્તર ભારત માટે કુદરતી રક્ષક કવચ છે.

વર્તમાન વિવાદની જડ: 100 મીટરની નવી વ્યાખ્યા

તાજેતરમાં વિવાદ ત્યારે શરૂ થયો જ્યારે સરકાર દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં એવી રજૂઆત કરવામાં આવી કે, જે ટેકરીઓની ઊંચાઈ જમીનની સપાટીથી 100 મીટરથી ઓછી હોય, તેને ‘અરવલ્લી’ પર્વતમાળાનો ભાગ ન ગણવો જોઈએ. આ સાંભળવામાં કદાચ સામાન્ય લાગે, પરંતુ તેની પાછળ એક મોટું જોખમ છુપાયેલું છે.

પર્યાવરણવાદીઓનો તર્ક છે કે અરવલ્લીની મોટાભાગની ટેકરીઓ વર્ષોના ઘસારાને કારણે હવે નાની થઈ ગઈ છે. જો 100 મીટરથી ઓછી ઊંચાઈની ટેકરીઓને વ્યાખ્યામાંથી બહાર કાઢવામાં આવે, તો તેનો સીધો અર્થ એ થાય કે આ વિસ્તારોમાં ખાણકામ અને બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ માટે કાયદેસરની છૂટ મળી જશે. આના કારણે અરવલ્લીનો મોટો હિસ્સો જે અત્યારે સંરક્ષિત છે, તે બિલ્ડરો અને માફિયાઓના હાથમાં જઈ શકે છે.

ખાણકામ માફિયાઓનું મોડસ ઓપરેન્ડી અને છેતરપિંડી

વધુમાં, જમીન સ્તર પર પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર છે. કથિત રીતે, સરકારી મિલીભગતથી ઊંચી ટેકરીઓને કાગળ પર ઓછી ઊંચાઈની બતાવવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, જે ટેકરી ખરેખર 120 મીટર ઊંચી હોય, તેને અલ્ટિમીટરના ખોટા ઉપયોગ દ્વારા 80 કે 90 મીટરની બતાવીને ખાણકામની મંજૂરી મેળવી લેવામાં આવે છે.

સરકારે પોતે સ્વીકાર્યું છે કે અલ્ટિમીટર પર્વતની ચોક્કસ ઊંચાઈ માપવા માટે સક્ષમ નથી, તેમ છતાં તેનો ઉપયોગ પરમિટ આપવા માટે થઈ રહ્યો છે. રાજસ્થાનના અલવર અને સિરોહી જિલ્લામાં આવા અનેક કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે, જ્યાં ૧૦૦થી વધુ ખાણકામ સાઇટ્સ પર શંકાની સોય તાકવામાં આવી છે. વર્ષ 2009 થી 2015 દરમિયાન સેંકડો આવી પરમિટ આપવામાં આવી હતી, જે આજે અરવલ્લીના વિનાશનું કારણ બની રહી છે.

પર્યાવરણીય પ્રત્યાઘાતો: આપણે શું ગુમાવી રહ્યા છીએ?

જો અરવલ્લી નાબૂદ થશે, તો તેના પરિણામો ભયાનક હશે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આનાથી આપણા જીવન પર કેવી અસર પડશે:

1. ભૂગર્ભજળનું સ્તર: અરવલ્લી પર્વતમાળા ‘વોટર રિચાર્જ ઝોન’ તરીકે કામ કરે છે. તેના પથ્થરો અને વનસ્પતિ વરસાદના પાણીને જમીનમાં ઉતારે છે. જો આ પહાડો ખોદી નાખવામાં આવશે, તો હરિયાણા અને રાજસ્થાનના ઘણા વિસ્તારો ‘ડાર્ક ઝોન’ બની જશે, જ્યાં પીવાનું પાણી મેળવવું અશક્ય બની જશે.

2. હવાની ગુણવત્તા: દિલ્હી-NCR વિસ્તારમાં પ્રદૂષણ પહેલેથી જ જીવલેણ સ્તરે છે. અરવલ્લીના જંગલો આ વિસ્તાર માટે ‘ગ્રીન લંગ્સ’ (લીલા ફેફસાં) છે. તે ધૂળના તોફાનોને રોકે છે અને ઓક્સિજન પૂરો પાડે છે.

3. રણીકરણ (Desertification): અરવલ્લીના અભાવે થરનું રણ પૂર્વ તરફ આગળ વધશે. આનો અર્થ એ કે ફળદ્રુપ ખેતીલાયક જમીન ધીમે ધીમે રેતાળ રણમાં ફેરવાઈ જશે, જેનાથી ખાદ્ય સુરક્ષા પર જોખમ ઊભું થશે.

4. વન્યજીવનનો નાશ: આ પર્વતમાળામાં દીપડા, નીલગાય અને અનેક દુર્લભ પક્ષીઓનો વસવાટ છે. તેમના રહેઠાણ છીનવાઈ જવાથી માનવ-વન્યજીવન સંઘર્ષ વધશે.

રાજકીય અને સામાજિક વિરોધનો સૂર

આ ગંભીર પરિસ્થિતિને જોતા, રાજકીય ગલિયારાઓમાં પણ હલચલ તેજ થઈ છે. ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી અશોક ગેહલોતે ટ્વિટર (X) પર પોતાની પ્રોફાઈલ પિક્ચર બદલીને ‘Save Aravalli’ અભિયાનને ટેકો જાહેર કર્યો છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે અરવલ્લીને માત્ર ટેકનિકલ પરિમાણોથી ન જોવી જોઈએ. તે ઉત્તર ભારતની જીવનરેખા છે.

બીજી તરફ, યુવા સંગઠનો જેવા કે NSUI અને અન્ય પર્યાવરણીય એનજીઓ (NGO) રસ્તા પર ઉતરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. 26 ડિસેમ્બરે જયપુરમાં યોજાનારી ‘અરવલ્લી બચાવો’ કૂચ આ આંદોલનને નવી દિશા આપી શકે છે. લોકોમાં હવે એ વાતની જાગૃતિ આવી રહી છે કે જો આજે પર્વતો બલિદાન ચઢશે, તો આવતીકાલે તેમનું પોતાનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાશે.

સુપ્રીમ કોર્ટનો હસ્તક્ષેપ અને આશાનું કિરણ

જોકે પરિસ્થિતિ ચિંતાજનક છે, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉના ચુકાદાઓમાં પર્યાવરણને સર્વોપરી ગણ્યું છે. ફોરેસ્ટ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા (FSI) ના રિપોર્ટ મુજબ, જે 10,000 ટેકરીઓ ઓળખવામાં આવી છે, તેનું સંરક્ષણ કરવું અનિવાર્ય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો છે કે જ્યાં સુધી નવી સમિતિ તેનો રિપોર્ટ ન આપે ત્યાં સુધી પર્યાવરણના નિયમોનું ઉલ્લંઘન ન થવું જોઈએ. જોકે, નવા ખાણકામ માટેની અરજીઓ ફરીથી પ્રક્રિયામાં લેવામાં આવી રહી છે, જે ફરીથી ચિંતાનો વિષય છે.

નિષ્કર્ષ: આપણી જવાબદારી

અરવલ્લીનો મુદ્દો એ માત્ર કાયદાકીય વ્યાખ્યાઓનો વિવાદ નથી, પણ તે નૈતિકતાનો પ્રશ્ન છે. શું આપણે અલ્પકાલીન આર્થિક ફાયદા માટે કરોડો વર્ષો જૂની કુદરતી વિરાસતને નષ્ટ કરી શકીએ? પર્વતો તોડવા સરળ છે, પણ તેને ફરીથી બનાવવા અશક્ય છે.

તેથી જ, ‘અરવલ્લી બચાવો’ એ માત્ર એક હેશટેગ નથી, પણ આવનારી પેઢીઓ માટે શુદ્ધ હવા, પાણી અને સુરક્ષિત પર્યાવરણની માગણી છે. સરકારે તેની નીતિઓમાં સુધારો કરવો જોઈએ અને માત્ર ઊંચાઈના આધારે નહીં, પરંતુ ઈકોલોજીકલ વેલ્યુના આધારે પર્વતોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.

તમારા વિચારો: શું તમને લાગે છે કે સરકારની 100 મીટરની વ્યાખ્યા પાછળ કોઈ છૂપો એજન્ડા છે? તમારી વેબસાઇટના વાચકો તરીકે, તમે આ વિનાશને રોકવા માટે શું સૂચન આપશો? નીચે કોમેન્ટ બોક્સમાં તમારા વિચારો શેર કરો અને આ લેખને વધુમાં વધુ લોકો સુધી પહોંચાડો જેથી જાગૃતિ ફેલાય.

આર્થિક વિકાસ વિરુદ્ધ પર્યાવરણીય વિનાશ: એક અટપટી કડી

ઘણીવાર દલીલ કરવામાં આવે છે કે ખાણકામથી રોજગારી મળે છે અને રાજ્યની તિજોરીમાં આવક થાય છે. પરંતુ, શું આપણે ક્યારેય એ ગણતરી કરી છે કે અરવલ્લીના નષ્ટ થવાથી થનારું નુકસાન કેટલું મોટું હશે? એક અંદાજ મુજબ, અરવલ્લીના જંગલો અને પર્વતો જે રીતે હવાને શુદ્ધ કરે છે અને પાણીનું સ્તર જાળવે છે, તેની કિંમત વાર્ષિક અબજો રૂપિયામાં થાય છે. જો આ પર્વતો નહીં રહે, તો સરકારે પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અને પાણીના ટેન્કરો પાછળ તેનાથી અનેકગણો ખર્ચ કરવો પડશે.

ખાણકામ પ્રવૃત્તિઓ માત્ર પથ્થરો નથી કાઢતી, પણ તે જમીનની ફળદ્રુપતાને કાયમી ધોરણે ખતમ કરી નાખે છે. રાજસ્થાન અને ગુજરાતના સરહદી ગામોમાં ખેડૂતો ફરિયાદ કરી રહ્યા છે કે ખાણકામના ધૂળના રજકણોને કારણે તેમના પાકનો વિકાસ અટકી ગયો છે. આમ, એક તરફ થોડાક લોકોનો આર્થિક ફાયદો થઈ રહ્યો છે, ત્યારે બીજી તરફ હજારો ખેડૂતોની આજીવિકા જોખમમાં મુકાઈ છે.

સ્થાનિક આદિવાસી સંસ્કૃતિ પર જોખમ

અરવલ્લી માત્ર પથ્થરો નથી, પણ તે અનેક આદિવાસી સમુદાયોનું ઘર છે. પેઢીઓથી અહીં વસતા લોકો માટે આ પર્વતો પૂજનીય છે. તેમના દેવી-દેવતાઓ અને પરંપરાઓ આ જંગલો સાથે જોડાયેલી છે. જ્યારે કોઈ ટેકરીને ખોદી નાખવામાં આવે છે, ત્યારે માત્ર ભૌગોલિક નુકસાન નથી થતું, પણ એક આખી સંસ્કૃતિનો વિનાશ થાય છે.

ગુજરાતના અંબાજી અને દાંતાના વિસ્તારોમાં અરવલ્લીની ગીરીમાળાઓમાં વસતા લોકો માટે આ પર્વતો જ તેમનું જીવન છે. જંગલની પેદાશો પર નભતા આ લોકો આજે વિસ્થાપિત થવાના આરે છે. શું આપણે વિકાસના નામે આ લોકોની ઓળખ ભૂંસી નાખવા તૈયાર છીએ?

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે શું શીખવા જેવું છે?

વિશ્વના અન્ય દેશોએ પણ આવી સમસ્યાઓનો સામનો કર્યો છે. દાખલા તરીકે, યુરોપના આલ્પ્સ પર્વતો અથવા અમેરિકાના એપાલેચિયન પર્વતોમાં જ્યારે પણ ખાણકામની વાત આવે છે, ત્યારે ત્યાંના કાયદા અત્યંત કડક હોય છે. ત્યાં ‘માઉન્ટેન ટોપ રિમૂવલ’ (પર્વતની ટોચ કાઢી નાખવી) જેવી પ્રવૃત્તિઓ પર લગભગ પ્રતિબંધ છે.

આપણે ત્યાં પણ ‘ગ્રીન કોરિડોર’ બનાવવાની વાતો થાય છે, પરંતુ હકીકત એ છે કે અસ્તિત્વમાં રહેલા ‘ગ્રીન લંગ્સ’ને જ આપણે કાપી રહ્યા છીએ. ગ્લોબલ વોર્મિંગના આ યુગમાં જ્યારે આખી દુનિયા કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ઘટાડવાની વાત કરે છે, ત્યારે અરવલ્લી જેવા કુદરતી ‘કાર્બન સિંક’ (કાર્બન શોષનારા પર્વતો)ને નષ્ટ કરવા એ આત્મઘાતી પગલું છે.

નવી પેઢી અને સોશિયલ મીડિયાની ભૂમિકા

આજના યુગમાં ‘સેવ અરવલ્લી’ (Save Aravalli) અભિયાન જે રીતે સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયું છે, તે દર્શાવે છે કે નવી પેઢી પર્યાવરણ પ્રત્યે જાગૃત છે. યુવાનો હવે સમજે છે કે લક્ઝરી ફ્લેટ્સ અને હાઈવે કરતાં શુદ્ધ હવા અને પીવાનું પાણી વધુ મહત્વનું છે. ઈન્સ્ટાગ્રામ રીલ્સ અને ટ્વિટર થ્રેડ્સ દ્વારા લોકો ડેટા અને સેટેલાઈટ ઈમેજીસ શેર કરી રહ્યા છે, જે બતાવે છે કે છેલ્લા ૨૦ વર્ષમાં અરવલ્લીનો કેટલો ભાગ ગાયબ થઈ ગયો છે.

આ જનજાગૃતિ જ અંતે સરકારને તેની નીતિઓ બદલવા મજબૂર કરી શકે છે. લોકશાહીમાં જ્યારે જનતા પર્વતો માટે અવાજ ઉઠાવે છે, ત્યારે ન્યાયતંત્ર અને વહીવટીતંત્રએ પણ તે દિશામાં ગંભીરતાથી વિચારવું પડે છે.

અંતિમ વિચાર: પુનઃસ્થાપન એ જ ઉકેલ

માત્ર ખાણકામ બંધ કરવું પૂરતું નથી, પરંતુ જે નુકસાન થયું છે તેની ભરપાઈ કરવી પણ જરૂરી છે. ‘ઈકોલોજીકલ રિસ્ટોરેશન’ (પર્યાવરણીય પુનઃસ્થાપન) દ્વારા જે ટેકરીઓ ખોદાઈ ગઈ છે ત્યાં ફરીથી સ્થાનિક પ્રજાતિના વૃક્ષો વાવીને તેને જીવંત કરી શકાય છે. હરિયાણામાં કેટલાક સ્થળોએ આ પ્રયોગ સફળ રહ્યો છે. જો સરકાર અને જનતા સાથે મળીને પ્રયાસ કરે, તો આપણે અરવલ્લીની આ પ્રાચીન ભવ્યતાને ફરીથી પાછી લાવી શકીએ છીએ.

https://gujaratitourister.in/2025/12/20/gujarat-weather-forecast/