અરવલ્લી બચાવવા સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય: ‘100 મીટરની ફોર્મ્યુલા’  અરવલ્લી પર્વતમાળા પર સ્ટે અને પર્યાવરણનું અસ્તિત્વ

Aravalli Case : અરવલ્લી પર્વતમાળા માત્ર પથ્થરોનો ઢગલો નથી, પણ ઉત્તર ભારતની ‘ગ્રીન લંગ્સ’ (લીલા ફેફસાં) છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી અરવલ્લીની નવી વ્યાખ્યાને લઈને ચાલી રહેલા વિવાદમાં હવે સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ વળાંક આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના જ અગાઉના આદેશ પર રોક લગાવી દીધી છે, જેનાથી પર્યાવરણ પ્રેમીઓમાં આશાનું નવું કિરણ જાગ્યું છે.

Aravalli Case  શું હતો સમગ્ર વિવાદ? ‘100 મીટરની ફોર્મ્યુલા’ શું છે?

આ વિવાદની શરૂઆત ત્યારે થઈ જ્યારે કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલયે અરવલ્લી પર્વતમાળાની એક નવી વ્યાખ્યા પ્રસ્તાવિત કરી. આ પ્રસ્તાવ મુજબ, માત્ર એવા જ ભૂમિ સ્વરૂપોને ‘અરવલ્લી’ માનવામાં આવે જેમની ઊંચાઈ સ્થાનિક સપાટીથી 100 મીટર કે તેથી વધુ હોય. વધુમાં, એવું પણ સૂચવવામાં આવ્યું હતું કે એકબીજાથી 500 મીટરની અંદર આવેલા ટેકરીઓના જૂથને જ પર્વતમાળા ગણવી.

પરિણામે, પર્યાવરણવિદોમાં ભારે રોષ જોવા મળ્યો. તેમનું માનવું છે કે જો આ વ્યાખ્યા લાગુ થાય, તો અરવલ્લીની લગભગ 90% નાની ટેકરીઓ કાનૂની રક્ષણની બહાર થઈ જાય. આનાથી ખાણકામ (Mining) માફિયાઓને મોકળું મેદાન મળી શકે છે, જે આ પ્રાચીન પર્વતમાળાના અસ્તિત્વ માટે ખતરો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટનો સ્ટે અને નવી સમિતિની રચના

તાજેતરની સુનાવણીમાં, સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની વેકેશન બેન્ચે આ મામલે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે:

1. નિર્ણય પર સ્ટે: 20 નવેમ્બર 2025ના રોજ આપેલી નવી વ્યાખ્યાના આદેશને હાલ પૂરતો સ્થગિત (Abeyance) રાખવામાં આવ્યો છે.

2. ખાણકામ પર પ્રતિબંધ: આગામી સુનાવણી એટલે કે 21 જાન્યુઆરી, 2026 સુધી અરવલ્લીમાં કોઈપણ પ્રકારના નવા ખાણકામ પર પ્રતિબંધ રહેશે.

3. ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિ: કોર્ટે નિષ્ણાતોની એક નવી સમિતિ બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે જે વર્તમાન અહેવાલોનું વિશ્લેષણ કરશે અને કોર્ટને યોગ્ય દિશા બતાવશે.

CJIની મહત્વની ટિપ્પણી: કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે નિષ્ણાત સમિતિના અહેવાલનું ખોટું અર્થઘટન થઈ રહ્યું છે. કોર્ટ એ જાણવા માંગે છે કે શું આ નવી વ્યાખ્યાથી રક્ષણ ક્ષેત્ર સંકોચાઈ રહ્યું છે અને શું આનાથી ‘સ્ટ્રક્ચરલ પેરાડોક્સ’ (માળખાકીય વિરોધાભાસ) ઊભો થાય છે?

અરવલ્લી શા માટે બચાવવી જરૂરી છે?

અરવલ્લી પર્વતમાળા ગુજરાત, રાજસ્થાન, હરિયાણા અને દિલ્હી સુધી ફેલાયેલી છે. તેનું મહત્વ નીચે મુજબના મુદ્દાઓથી સમજી શકાય છે:

• રણને રોકતી દીવાલ: તે થાર રણની રેતીને દિલ્હી અને હરિયાણા તરફ આગળ વધતી અટકાવે છે. જો અરવલ્લી નહીં રહે, તો ઉત્તર ભારત રણમાં ફેરવાઈ શકે છે.

• વોટર રિચાર્જ: તે દિલ્હી-એનસીઆર અને રાજસ્થાન માટે ભૂગર્ભ જળનું સ્તર જાળવવાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.

• પ્રદૂષણ સામે રક્ષણ: દિલ્હીની ઝેરી હવાને શુદ્ધ કરવામાં આ ‘ગ્રીન લંગ્સ’ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

• નદીઓનું ઉદ્ગમ સ્થાન: રાજસ્થાનની મોટાભાગની નદીઓ આ પર્વતમાળામાંથી જ નીકળે છે.

રાજકીય ગરમાવો: અશોક ગેહલોત અને જયરામ રમેશનું નિવેદન

આ મુદ્દે રાજકારણ પણ તેજ બન્યું છે. કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા અશોક ગેહલોતે સુપ્રીમ કોર્ટના સ્ટે ઓર્ડરનું સ્વાગત કર્યું છે. તેમણે ટ્વિટ કરીને જણાવ્યું કે, “અમને આનંદ છે કે કોર્ટે લોકોની ઈચ્છા સમજી છે. મંત્રી કેમ આ ગંભીરતા સમજી શકતા નથી તે પ્રશ્ન છે.”

બીજી તરફ, જયરામ રમેશે વન-પર્યાવરણ મંત્રીના રાજીનામાની માંગ કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે આ પ્રસ્તાવિત વ્યાખ્યા અરવલ્લીના વિનાશનું નોતરું હતી. પર્યાવરણ કાર્યકરો આને ‘ઇકોલોજિકલ આપત્તિ’ ગણાવી રહ્યા છે.

આગળનો રસ્તો શું છે?

હવે સૌની નજર 21 જાન્યુઆરી, 2026 પર છે. સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા રચવામાં આવનારી નવી સમિતિ કયા પાસાઓ પર ધ્યાન આપશે તે જોવું રહ્યું. મુખ્ય પ્રશ્નો જે હજુ વણઉકેલ્યા છે:

• શું બે ટેકરીઓ વચ્ચેના 700 મીટરના ગેપમાં ખાણકામની મંજૂરી આપવી સુરક્ષિત છે?

• શું માત્ર ઊંચાઈ જ પર્વતની ઓળખ હોવી જોઈએ, કે તેની સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમ?

• નિયમોમાં રહેલી ખામીઓ (Regulatory Lacuna) કેવી રીતે દૂર કરવી?

નિષ્કર્ષ: અરવલ્લી એ કુદરતની અમૂલ્ય ભેટ છે. વિકાસના નામે વિનાશ નોતરવો એ આવનારી પેઢી માટે ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટનો આ હસ્તક્ષેપ પર્યાવરણના રક્ષણ માટે એક મજબૂત કદમ સાબિત થશે તેવી આશા રાખવામાં આવે છે.

અરવલ્લી કેસ અને સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વનો નિર્ણય

અરવલ્લી પર્વતમાળા એ ઉત્તર ભારતની ઇકોસિસ્ટમનો મુખ્ય આધારસ્તંભ છે, પરંતુ તાજેતરમાં તેની વ્યાખ્યાને લઈને મોટો કાનૂની વિવાદ ઊભો થયો છે. આ વિવાદની મુખ્ય જડ કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલયની એ ભલામણ હતી, જેમાં સૂચવવામાં આવ્યું હતું કે માત્ર 100 મીટર કે તેથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતી ટેકરીઓને જ કાયદેસર રીતે ‘અરવલ્લી’ ગણવામાં આવે. આ સાથે જ, એવી પણ શરત મૂકવામાં આવી હતી કે જો બે ટેકરીઓ વચ્ચે 500 મીટરથી વધુનું અંતર હોય, તો તેને પર્વતમાળાનો હિસ્સો ગણવામાં આવશે નહીં. આ નવી વ્યાખ્યાને કારણે પર્યાવરણવિદોમાં ભારે ચિંતા ફેલાઈ હતી, કારણ કે તેનાથી અરવલ્લીની લગભગ 90% નાની ટેકરીઓ કાનૂની રક્ષણની બહાર થઈ જવાની શક્યતા હતી.

સુપ્રીમ કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની વેકેશન બેન્ચે આ મામલે અત્યંત ગંભીરતા દાખવી છે. કોર્ટે 20 નવેમ્બર 2025ના રોજ આપેલી નવી વ્યાખ્યા સ્વીકારવાના નિર્ણય પર હાલ પૂરતો સ્ટે (સ્થગિતતા) આપી દીધો છે. અદાલતે અવલોકન કર્યું કે નિષ્ણાત સમિતિના અહેવાલનું ખોટું અર્થઘટન કરવામાં આવી રહ્યું છે અને તેનાથી પર્યાવરણીય રક્ષણ ક્ષેત્ર સંકોચાઈ શકે છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે 21 જાન્યુઆરી 2026 સુધી અરવલ્લીમાં કોઈપણ પ્રકારના નવા ખાણકામ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ રહેશે.

આ કેસમાં પર્યાવરણીય પાસાઓ ખૂબ જ મહત્વના છે. અરવલ્લી પર્વતમાળા રાજસ્થાન, ગુજરાત, હરિયાણા અને દિલ્હીમાં ફેલાયેલી છે અને તે થાર રણની રેતીને આગળ વધતી અટકાવવા માટે ‘કુદરતી દીવાલ’ તરીકે કામ કરે છે. તે દિલ્હી-એનસીઆર માટે ‘ગ્રીન લંગ્સ’ સમાન છે અને ભૂગર્ભ જળસ્તર જાળવવામાં મદદ કરે છે. જો નાની ટેકરીઓને રક્ષણમાંથી બાકાત કરવામાં આવે, તો ખાણ માફિયાઓ માટે માર્ગ મોકળો થઈ શકે છે, જે આ પ્રાચીન પર્વતમાળાના અસ્તિત્વ માટે જોખમી છે.

રાજકીય રીતે પણ આ મુદ્દે ગરમાવો જોવા મળ્યો છે. પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અશોક ગેહલોતે સુપ્રીમ કોર્ટના સ્ટે ઓર્ડરનું સ્વાગત કરતા કહ્યું છે કે સરકાર લોકોની લાગણી સમજવામાં નિષ્ફળ રહી છે. બીજી તરફ, કોંગ્રેસ નેતા જયરામ રમેશે પર્યાવરણ મંત્રીના રાજીનામાની માંગ કરી છે. હવે સુપ્રીમ કોર્ટે એક નવી ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિ બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે, જે આ પ્રશ્નોનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરશે કે શું 100 મીટરની ફોર્મ્યુલા ખરેખર ઇકોલોજીકલ સાતત્ય જાળવી રાખવા માટે પૂરતી છે કે નહીં.

અરવલ્લી બચાવવા સાબરકાંઠામાં આદિવાસીઓ અને પર્યાવરણપ્રેમીઓનો પ્રચંડ વિરોધ

અરવલ્લી પર્વતમાળાની નવી વ્યાખ્યા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય બાદ ગુજરાતના સાબરકાંઠા જિલ્લામાં ભારે રોષ જોવા મળી રહ્યો છે. તાજેતરમાં જ સાબરકાંઠાના વિજયનગરના દધવાવ વિસ્તારમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા હતા અને સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણય સામે ઉગ્ર વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ વિરોધ પ્રદર્શન મુખ્યત્વે સુપ્રીમ કોર્ટના એ માપદંડ સામે છે જેમાં 100 મીટરથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતી ટેકરીઓને અરવલ્લીનો હિસ્સો ન ગણવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. સ્થાનિક લોકો અને પર્યાવરણવિદોને ડર છે કે આ નિર્ણયથી નાની ટેકરીઓ પર ખનન (Mining) પ્રવૃત્તિઓ શરૂ થઈ જશે, જે પર્યાવરણ માટે અત્યંત જોખમી સાબિત થશે.

વિજયનગર વિસ્તારમાં વસતા 90 ટકાથી વધુ આદિવાસી સમુદાય માટે અરવલ્લી માત્ર પર્વતમાળા નથી, પરંતુ તેમની સામાજિક, આર્થિક અને આધ્યાત્મિક વિરાસત છે. સ્થાનિક નાગરિકોના જણાવ્યા અનુસાર, અરવલ્લીના દરેક ગામ અને ટેકરીઓ પર તેમના ધાર્મિક સ્થળો આવેલા છે. વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહેલા લોકોએ ચીમકી આપી છે કે જો તેમની આ પવિત્ર વિરાસતને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવશે, તો તેઓ પોતાના જીવના જોખમે પણ અરવલ્લીની રક્ષા કરશે. આ આંદોલન દર્શાવે છે કે લોકો કોઈપણ કિંમતે અરવલ્લી રેન્જને ખતમ થવા દેવા માંગતા નથી.

https://gujaratitourister.in/2025/12/23/save-aravalli-mountain-dispute-gujarati/